Had Floris V een gat in zijn hand?

door Rino Zonneveld

Floris V is in 1254 geboren in Leiden en op de Schepelenberg in Heemskerk tot graaf verklaard. Hij vocht als achttienjarige tegen de West-Friezen om zijn vader graaf Willem II die bij Hoogwoud was gesneuveld te wreken. Hij beëindigde in 1274 de opstand van de Kennemerlandse, Waterlandse en Amstellandse bevolking. Hij wist hen voor zich te winnen en werd ‘Der Keerlen God’ genoemd, god van de boeren of gewone man, hij was een geliefde graaf.

In 1280 liet hij het Muiderslot bouwen, in 1282 onderwierp hij de West-Friezen en in 1287 werd kasteel Radboud gebouwd. Uiteindelijk is hij door een conflict in de wolhandel te grazen genomen door Gerard van Velsen en compagnons. Hij overleed in 1296 en opvallend is zijn begrafenis in de Grote Kerk te Alkmaar. Inmiddels liggen de botten herbegraven in Rijnsburg.

Voorzijde van de munt die op 29 juli 2020 gevonden is door onze detectoramateur Ron van Wezop

In en rond Bakkum zijn in de afgelopen jaren al ruim tachtig munten van Floris V gevonden. De munt is van zilver en is 13 mm groot en ongeveer 0,5 gram. Hieronder een voor- en achterzijde van de munt én hierboven de munt die op 29 juli 2020 gevonden is door onze detectoramateur Ron van Wezop.

Gat in de hand of niet: Floris V was ongetwijfeld een rijk man.

Voor- en achterzijde van dezelfde munt

Enkele flinke neuten op het erf

door Rino Zonneveld

Op het erf van een boerderij aan de Breedeweg in Castricum werd ik in juli 2020 door de eigenaar gewezen op een viertal zware stenen. Het betreft de boerderij van Nico Kuijs rechts onderaan op de plattegrond. Wat zijn het? Hoe komen ze op het erf?

Maten van de stenen

Schuilkerk aan de Breedeweg. Plattegrond uit 19e eeuw.

Eén steen is hoog 290 mm en de andere iets hoger namelijk 296 mm. Andere maten zijn bij beide stenen identiek. De korte breedte is 214 mm en de lange breedte bedraagt 242 mm. Het korte deel naast de boog is 100 mm en de kleine inspring tegen de boog aan is 24 mm.

Het vierkante gat (dookgat) is ca 30 x 30 mm en het hart daarvan ligt ca 100 mm van de haakse kanten. Een dookgat heeft de functie de stenen met elkaar te verbinden door bijv. een metalen pen. De ronding van het hardsteen is mooi verticaal gefrijnd.

Functie

De stenen

Het gebruik van de objecten. De eigenaar dacht aan poeren om balken in een stolp te stutten. Ze zijn daar te mooi, te duur voor.  Het idee over de afkomst lijkt eerder gebruik als onderdeel van een hek/poort of van een schouw. In ieder geval iets van aanzien. In de nabijheid van de boerderij staan nog twee oude boerderijen én er stond een schuilkerk. Op de kaart het blauwe gebouw.

Van twee van de vier neuten is het gebruik wél bekend. Zij kregen een tweede gebruik om als een soort aambeeld bakstenen op te leggen en mortel af te bikken. Zouden ze deel uitgemaakt hebben van een poortdeur van de schuilkerk?

Ik heb advies gevraagd aan de boerderijenstichting en aan boerderijdeskundige Dieuwertje Duijn. Zij bevroeg op haar beurt Pieter Meijers, bouwhistoricus. Hij zegt het volgende: “De ronde kant is verticaal gefrijnd dus gebruikt in de getoonde positie. Het lijkt mij een basement (als de onderdelen op elkaar aansluiten) of een onderdeel van een poort of doorgang. Frijnslag ziet er gaaf uit, dus blok heeft hoger dan plint gezeten. Het dookgat wijst op een stapeling. Lijkt 18e-19e eeuws.”

Info over de schuilkerk

Er zijn twee afbeeldingen gemaakt door de plaatselijke kunstschilder Sijf Portegies. De tekeningen zijn mede gebaseerd op beschrijvingen door oude mensen. Er is geen grote poort te zien waar de neuten deel van uitgemaakt hebben.

De schuilkerk was aanvankelijk een boerenstolp en is in 1663 in gebruik genomen. Deze rooms-katholieke kerk is steeds mooier geworden in de loop der tijd. In 1820 is het pand nog eens grondig vernieuwd. Meuwsen was tot 1858 de laatste pastoor. De kerk is gesloopt en het erf verkocht aan Cornelis Mooij. Die werd geboren in 1821 in Bergen en verhuisde op jonge leeftijd naar Castricum. In 1858 trok hij de aandacht met zijn aankoop van de locatie voormalige schuilkerk en bijbehorende gronden aan de Breedeweg.

Archeologisch onderzoek Bakkummer weidje

Recent is onderzoek gedaan naar het Bakkummer weidje, aan het eind van de Madeweg in Bakkum. Na literatuuronderzoek en bestudering van oude kaarten en luchtfoto’s door Hans van Weenen, meende men hier resten van het huis van Floris van Bakkum, ca 1333, aan te treffen.

Van het veldonderzoek is een video gemaakt. Deze video geeft een mooi beeld van niet-verstorend onderzoek. Het veldwerk is verricht door Archeo-Pro en er is geassisteerd door vrijwilligers van Oud-Castricum.

Meer informatie over het onderzoek is te vinden in dit artikel op de site Kijk op Castricum.

Schatrijke Duinen

Het rondetafelgesprek op dinsdag 19 juni 2018 georganiseerd door Steunpunt Monumenten & Archeologie Noord-Holland had als thema archeologie in het Noordelijk en Zuidelijk Duingebied. Het Steunpunt was gast in het gebouw De Duynkant van Oud-Castricum. Ruim dertig genodigden, waaronder vertegenwoordiging van Oud-Castricum, bogen zich over de vraag hoe de kwetsbare archeologie, en dus de kennis over onze voorouders, in het duingebied te beschermen en/of juist zichtbaar te maken.

PWN is de dagelijkse uitvoerder in het gebied als het gaat over water en natuur. Er is in het duingebied méér dan water en natuur. Er zijn drie cultuurlagen en conflictarcheologie. Voorwerpen kun je bewaren bij een verstoring, maar sporen in het landschap niet. Het belang natuur wordt getoetst door Provincie en Staat en het belang cultuur en archeologie door de betreffende Gemeente die over het duingebied beleid maakt. Dit overleg leidde tot het boekje Schatrijk Noordelijk Duingebied. Een verzameling van kwetsbaarheden …

De kaft van het boekje Schatrijk Noordelijk Duingebied (foto Rino Zonneveld)

De groep aanwezigen vormden vier overlegtafels. De opdracht was: kom tot een overzicht van vondsten en vindplaatsen, belangrijke verhalen en aandachtspunten voor behoud, beheer, beleid, benutten en beleven van de archeologie in het duingebied.

Voor de terreinbeheerders in het duin ligt er inmiddels een protocol dat bijna klaar is. Dit protocol geeft dan samen met de uitkomst van het rondetafelgesprek richtlijnen voor beleid aan lokale groepen, gemeenten, PWN en archeologen. 

Een overlegtafel met kaart van het duingebied en betrokken en bezielde deelnemers (foto Steunpunt Monumenten en Archeologie Noord-Holland)

Het resultaat was de prachtige glossy Schatrijk Noordelijk Duingebied die op 7 december 2018 in slot Assumburg werd gepresenteerd.

Ook Paul Slettenhaar, wethouder Gemeente Castricum, kreeg een glossy overhandigd. (foto Rino Zonneveld)

De onderwerpen in het boekje die Castricum en Bakkum betreffen zijn: de Wei van Brasser met vroegmiddeleeuws aardewerk, de onderstoven nederzetting Arem, de oorlog van 1799 met als gevolg resten van soldaten en uitrusting in de duinen, de pottenstapel van Castricum met door vingers ingedrukte versiering op de rand en de vraag naar de functie, de Atlantikwall met haar resten die nu conflictarcheologie wordt genoemd, bunkers en kunstschuilkelder.

Het boekje van 131 pagina’s is te koop bij het Huis van Hilde voor slechts €2,10. Een genot om te lezen over de archeologie in de duinen van Groet tot het Noorzeekanaal. Het kan ook (gratis) gedownload worden van de site van Steunpunt Monumenten & Archeologie Noord-Holland, de uitgever van het blad.

Bron: Rino Zonneveld

Atlas Oer-IJ; bijzonder boek over een verborgen landschap

In de uitgestrekte groene driehoek tussen Haarlem, Alkmaar en Zaanstad ligt een uniek stuk Noord-Holland. Hier stroomde duizenden jaren geleden het Oer-IJ, de noordelijke tak van de Rijn die bij Castricum in zee uitmondde. Voor wie dat weet, is nog veel van die vroege geschiedenis in het landschap terug te zien.

Met het uitgeven van de Atlas van het Oer-IJ-gebied kan een groot publiek nu kennis nemen van de kwaliteiten en kwetsbaarheid van dit landschap. Een keur van deskundigen op het terrein van aardkunde, archeologie, geologie, geschiedenis en natuur is bereid gevonden er een bijdrage voor te schrijven. Prettig leesbare verhalen, geïllustreerd met uitzonderlijk mooie fotografie en veel (historische) historisch kaartmateriaal, waar je niet op raakt uitgekeken.

Het boek besteedt uitgebreid aandacht aan alle facetten van de ontstaans- en bewoningsgeschiedenis. Ook aan de natuur. Bijna nergens in Nederland is de variatie aan landschappen zo groot als hier. Maar de uitgave is veel meer dan een biografie van het gebied. Ook aan de bedreigingen en kansen voor de toekomst wordt een inspirerend hoofdstuk gewijd. Niet eerder is in samenhang zo’n brede publicatie over dit onderwerp verschenen.

De Atlas van het Oer-IJ-gebied kost tot 31 december 29,95 euro (daarna 39,95 euro). Beschermers van Landschap Noord-Holland en Vrienden van het Oer-IJ krijgen 5 euro korting. Bestellen kan via de website van Stichting Oer-IJ. De atlas is vanaf 23 november beschikbaar en ook verkrijgbaar in de boekhandel.

Inhoudsopgave atlas van het Oer-IJ gebied

Voorwoord – Evert Vermeer
1.1 Het Oer-IJ? Wat is dat? – Hans van Weenen

Voorhistorische periode tot 12 v.Chr.
2.1 De landschapsgeschiedenis van het Oer-IJ – Peter Vos
2.2 Pioniers van het nieuwe land. De eerste bewoners van Heiloo-Craenenbroeck– Jan de Koning

Romeinse Tijd, 12 v.Chr.-450 n.Chr.
3.1 Flevum op de kaart
Waarom kwamen de Romeinen naar Velsen? – Arjen V.A.J. Bosman
3.2 Flevum op de kaart
Hoe zag het Romeinse militaire landschap er bij  Velsen uit? – Arjen V.A.J. Bosman
3.3 De archeologie van het Oer-IJ-gebied in de Romeinse tijd – Jan de Koning & Rob van Eerden

Vroege Middeleeuwen, 450-1050
4.1 Bewoning langs het Oer-IJ (1e-16e eeuw) – Frits David Zeiler
4.2 Middeleeuwse boerderijen op de strandwal: de opgraving Limmen-De Krocht – Menno Dijkstra
4.3 Van heinde en verre: het belang van de waterwegen

Vroege Middeleeuwen – Menno Dijkstra
4.4 Het contact met de wereld buiten het Oer-IJ – Silke Lange

Late Middeleeuwen, 1050-1500
5.1 Oer-IJ: het geheim van de duinen – Rienk Slings
5.2 Tussen duin en veen – natuur en landschap van het Oer-IJ gebied – Bart Korf
5.3 Nat en droog: namen in het Oer-IJ-gebied – Frits David Zeiler
5.4 Begeesterd Egmond: kracht en macht van het geloof – Gerard Alders
5.5 Zandkastelen: middeleeuwse burchten in de binnenduinrand – Gerard Alders
5.6 Waterstand en waterstaat in het Oer-IJ-gebied (circa 950 – circa. 1600) – Frits David Zeiler
5.7 De Amstel en het Oer-IJ. Het archeologisch onderzoek bij de Noord-Zuidlijn en de vroege geschiedenis van Amsterdam – Jerzy Gawronski
5.8 ‘Een landschap dat heeft zien gebeuren’. Oorlogvoering in het Oer-IJ tussen 1200 en 1500 – Ronald de Graaf
5.9 Al die bomen staan er dankzij de buitenplaatsen – Léon Klein Schiphorst
5.10 Een ring van rijkdom: buitenplaatsen en hun plantages – Gerard Alders

6.0 Nieuwe Tijd, 1600-1860
6.1 Geld als water? Landaanwinning in het Oer-IJ gebied, 1500-1760 – Diederik Aten
6.2 Akersloot wereldwijd – Piet Kleij
6.3 Veranderingen in energie en landschap 1600-1900 – Herman Kaptein & Piet Kleij
6.4 Oorlog en vrede: inval en strijd van 1799 – Gerard Alders.

7.0 Moderne Tijd, 1850-heden
7.1 De Stelling van Amsterdam: verdedigen met water – Agnes de Boer
7.2 Van zeearm tot kanaal. De waterstaatkundige ontwikkeling van het IJ van 1850 tot heden – Rob Veenman
7.3 Sociale gevolgen van de aanleg van het Noordzeekanaal – Pauline van Vliet
7.4 Het Oer-IJ-gebied: hoe verder in de toekomst? – Jos Teeuwisse & Rik de Visser

Persbericht van Stichting Oer-IJ

2018: Alweer een grondradar op de Zanderij?

In 2013 heeft het bedrijf EmpecSurvey de werkgroep Oud-Castricum én Menno Twisk van het strandvondstenmuseum een aanbod gedaan om onderzoek te doen naar wat er in de bodem van de Zanderij verborgen ligt.

Er is bij grond verzet een stuk hout gevonden door dhr Jan Twisk. Hij meende dat het een spant van een schip zou kunnen zijn. De uitslag van het onderzoek van Empec is voor kennisgeving aangenomen. Er is een kijkgaatje gemaakt of geologisch gezien een oer-ij-geul zichtbaar zou zijn. Er werden schelpjes aangetroffen.

In 2017 bood Wima aan opnieuw een grondradar in te zetten en hun bevindingen van te vergelijken met de gegevens uit 2013. Wima is een werkgroep van archeologie-amateurs die zich bezig houden met innovatieve meettechnieken. In dit geval grondradar. Wima beargumenteerde het aanbod als volgt: het is niet om het beter te doen dan in 2013 maar om hun apparatuur in de zandbodem en mogelijk zout bevattende bodem te testen.  Volgend de ecoloog van het PWN bevat het Zanderijzand een te verwaarlozen deel zout.

De resultaten ….

De meting van Wima op 135 cm boven NAP, dat is ongeveer 120 cm diep.
De meting van Wima 30 cm dieper op 105 cm boven NAP, dat is ongeveer 150 cm diep.

Er zijn twee dieptes gemeten. Op de tweede is meer te zien! De geel-rode reflectie duidt op aanwezigheid van materiaal anders dan het zand. Harder materiaal. Op de volgende plaat wordt de meting van Empec vergeleken met Wima en dit levert een overeenkomstig beeld. Let op! De beelden zijn gemixt.

Er ligt dus een verstoring in de ondergrond.

Onze volgende stap is om met een zuigboor geologisch onderzoek te verrichten bij deze locatie. Een zuigboor is een boor die vacuüm zuigt zodat het natte zand er niet uitloopt maar mee omhoog komt.

We houden je op de hoogte …

Bericht van Rino Zonneveld, Archeologie