14 februari 2022

Grensbepaling in 1821 (Jaarboek 30 2007 pg 31-33)

Niets uit deze publicatie mag worden overgenomen zonder toestemming van de Stichting Werkgroep Oud-Castricum.


Jaarboek 30, pagina 31

De grensbepaling van het grondgebied van Castricum in 1821

Detailkaart noordgrens van de Heereweg tot de grens met Heiloo. De noordgrens loopt vanaf de Heereweg in oostelijke richting naar de Tochtsloot op de grens met Heiloo, daarbij worden de perceelsgrenzen van de verschillende eigenaren aangehouden. Achtereenvolgens worden de Hoogeweg, de Limmerweg en het Zuiderdijkje gepasseerd.
Detailkaart noordgrens van de Heereweg tot de grens met Heiloo. De noordgrens loopt vanaf de Heereweg in oostelijke richting naar de Tochtsloot op de grens met Heiloo, daarbij worden de perceelsgrenzen van de verschillende eigenaren aangehouden. Achtereenvolgens worden de Hoogeweg, de Limmerweg en het Zuiderdijkje gepasseerd.

In 1832 wordt het Kadaster opgericht voornamelijk met het doel om te komen tot een rechtvaardige heffing van de grondbelasting. In een aantal jaren voorafgaande aan de officiële oprichting worden alle huizen, erven, wegen en wateren, duinen en landerijen opgemeten, genummerd en getekend op de zogeheten minuutplans. Voordat dit werk een aanvang neemt, wordt eerst nauwkeurig de grens van de gemeente Castricum in overleg met de vertegenwoordigers van elke aangrenzende gemeente verkend, op schrift gesteld en in tekening gebracht.

Op 30 juni 1821 is de landmeter-grensbepaler, de heer A. van Oosterhout, naar Castricum gekomen om met de schout Pieter Kieft en de schepenen Jan Franszoon Brakenhoff en Gerrit Tromp de grenzen van het grondgebied van de gemeente Castricum te bepalen. Beide schepenen zijn voor dit doel benoemd tot aanwijzers. De vaststelling van de grens geschiedt in aanwezigheid en overeenstemming met de schout en de twee aanwijzers van de aangrenzende gemeente. Achtereenvolgens wordt de grens vastgesteld met de gemeente Egmond-Binnen, Heiloo, Limmen, Uitgeest en Heemskerk.

De grensscheiding met Egmond-Binnen

Samen met de schout en aanwijzers van de gemeente Egmond-Binnen, de heren Christiaan van Egmond, Willem van Voorst en Gerrit Apeldoorn, begeeft het gezelschap zich op weg, vanaf de Noordzee ongeveer 225 meter ten noorden van de mijlpaal 43 en volgt vanaf dit startpunt een rechte lijn over de duinen in oostelijke richting tot aan de Heereweg, die hier uitkomt ten zuiden van een stuk weiland genaamd ‘de Oude Bleek’.

De route volgt de westzijde van de Heereweg enkele honderden


Jaarboek 30, pagina 32

meters in noordelijke richting tot een wal, die vanaf de oostzijde van de weg in oostelijke richting gaat tot aan de Hogeweg.

Zuiderdijkje.
Zuiderdijkje. Bakkum 2006. Collectie Oud-Castricum. Toegevoegd.

Vanaf deze weg begint de grens enkele tientallen meters zuidelijker en gaat in oostelijke richting over een wal tot aan de Limmerweg. De grens gaat verder iets noordelijker vanaf deze weg en volgt een greppel in oostelijke richting tot aan het Zuiderdijkje. Iets noordelijker vanaf het Zuiderdijkje loopt de grens over de sloot tussen de weilanden door tot aan de Tochtsloot, waar de grensscheiding met Egmond-Binnen eindigt en die met Heiloo begint. De totale lengte van de grens met Egmond-Binnen is 4.910 meter.

Handtekening van de vertegenwoordigers van Egmond-Binnen en Castricum.
Handtekening van de vertegenwoordigers van Egmond-Binnen en Castricum.

Met bovengenoemde grensvaststelling en -beschrijving gaan de eerder genoemde schout en aanwijzers van de gemeente Castricum en Egmond-Binnen akkoord en ondertekenen het betreffende onderdeel van het proces verbaal.

We merken op dat de grensscheiding met Egmond-Binnen vanaf de Heereweg naar het Zuiderdijkje een nogal springend verloop heeft door het volgen van de grillige perceelsgrenzen. Hierdoor behoorde het volledig perceel of bij de ene of bij de andere gemeente met de daarbij horende belastingheffing. De oude, rechte gemeentegrens doorsneed allerlei eigendomsgrenzen met het gevolg dat een eigenaar voor een perceel bijvoorbeeld voor 2/7 in de ene en voor 5/7 in de andere gemeente zou worden aangeslagen.

De grensscheiding met Heiloo

Voor de gemeente Heiloo worden als schout en aanwijzers genoemd de heren Jan Smit, Hendrik Mulder en Jan Besteman. De grens met de gemeente Heiloo volgt de Tochtsloot in zuidelijke richting tot de sloot gelegen tussen de weilanden van Wouter Admiraal onder Castricum en van Jan Besteman c.s. (cum suis = met de zijnen) onder Heiloo. Deze sloot loopt tot een kromme sloot, gelegen tussen de weilanden van de kinderen van Jan Admiraal onder Castricum en Wouter Admiraal onder Limmen, waar de grens met Heiloo eindigt en die met Limmen begint. De totale lengte van de grens van Castricum met Heiloo is 1.021 meter.

De grensscheiding met Limmen

Schout Matthijs H. Weldijk en de aanwijzers Willem de Bie en Klaas Winder vertegenwoordigen de gemeente Limmen. De grens met Limmen volgt de genoemde kromme sloot in zuidelijke richting, komt uit op de Zanddijk en gaat verder zuidwaarts de Westerzijdervaart volgend tot het weiland van de rooms-katholieke kerk van Limmen.

Zanddijk.
Watering Zanddijk grens Limmen richting Egmond Binnen. Collectie Oud-Castricum. Toegevoegd.

Hier volgt de grens verder in zuidwestelijke richting de Bakkummertocht tot aan de Madeweg, verder in zuidoostelijke richting een korte afstand langs de Madeweg om daarna de Bakkummertocht te vervolgen tot aan de Schulpvaart.

De door het land slingerende Schulpvaart.
De door het land slingerende Schulpvaart. e vaart vormde ooit de grens tussen Castricum en Bakkum. Hier een deel dat de Grote Bocht wordt genoemd. Collectie Oud-Castricum. Toegevoegd.

Over de Schulpvaart een weinig westwaarts loopt de grens over een kromme sloot die tot de Nieuwe Weg of Straatweg gaat. De sloot loopt daarbij langs de weilanden van Gerrit Tromp, Fulps Ranke en Cornelis Schutte onder Castricum en langs die van Lourens Henneman en Dirk Schotvanger onder Limmen.

Doorkijk Brakersweg en de ernaast lopende sloot in 1970.
Doorkijk Brakersweg en de ernaast lopende sloot in 1970. Nu is dit ter hoogte van de Mozartlaan en het Tulpenveld in Castricum. Collectie Oud-Castricum. Toegevoegd.

De Straatweg wordt een eindje zuidwestwaarts gevolgd tot de Binkersloot, die gelegen is tussen de weilanden van Cornelis Kabel onder Castricum en van Cornelis Schutte onder Limmen. De grens volgt in zuidoostelijke richting de Binkersloot, dan de Nesdijk, als ook de Brakersweg tot aan een stenen paal op deze weg, waar de grens dan in oostelijke richting loopt over de Nesdijk tot aan de Diesloot, die dan zuidwaarts wordt gevolgd tot aan de Hendriksloot, die de scheiding vormt van de gemeenten Limmen en Uitgeest. De totale lengte van de grens met Limmen is 7.202 meter.

De grensscheiding met Uitgeest

Voor de gemeente Uitgeest zijn de schout Gerrit Muntjewerff en de aanwijzers Bos Zonjee en Herman Terra aanwezig. De grens met de gemeente Uitgeest volgt het Die in zuidelijke richting tot het Heemstederdijkje alwaar de gemeente Uitgeest overgaat in de gemeente Heemskerk. De totale lengte van de grens met Uitgeest is 2.010 meter.

De grensscheiding met Heemskerk

Schout Jan Karshoff en de aanwijzers Cornelis de Wildt en Klaas Limmen vertegenwoordigen de gemeente Heemskerk. De grens met de gemeente Heemskerk volgt in westelijke richting de noordzijde van het Heemstederdijkje, daarna de zuidzijde van de Maardijk tot aan de Straatweg, waar een stenen grenspaal gevonden wordt. Van deze paal loopt de grensscheiding over de duinen tot de Noordzee door een lijn gaande in een volkomen westelijke richting tot aan de Noordzee. De totale lengte van de grens met Heemskerk is 6646 meter.

De Koren of Maerdijk strekt zich uit vanaf de duinrand.
De Koren of Maerdijk strekt zich uit vanaf de duinrand. Collectie Oud-Castricum. Toegevoegd.

Vanaf dit punt tot het beginpunt met de gemeente Egmond-Binnen vormt de Noordzee de westelijke begrenzing met een lengte van 4.780 meter.


Jaarboek 30, pagina 33

Hiermee heeft de gehele omschrijving van de grens van Castricum met een totale lengte van 26.569 meter plaats gevonden en zijn de verschillende onderdelen van het proces-verbaal door de betreffende vertegenwoordigers van de omliggende gemeenten ondertekend.

Simon Zuurbier

Bron:

Archief Gemeente Castricum 1812- 1915, inv. nr. 364.

Het kaartje van de gemeente Castricum omstreeks 1867 (uit Gemeente atlas van J. Kuyper).
Het kaartje van de gemeente Castricum omstreeks 1867 (uit Gemeente atlas van J. Kuyper).

17 maart 2021

Gemeentegrenzen bepaling (Jaarboek 41 2018 pg 76-77)

Niets uit deze publicatie mag worden overgenomen zonder toestemming van de Stichting Werkgroep Oud-Castricum.


Jaarboek 41, pagina 76

Bepaling gemeentegrenzen van Castricum en Bakkum

Kaart uit 1867.
Kaart uit 1867.

Bij het bestuderen van de kaart van Castricum valt op hoe recht de grenzen in het duingebied liggen. Dit roept de vraag op hoe en wanneer men dat heeft bepaald. De grillige groene lijnen aan de oostkant geven ‘natuurlijke’ grenzen aan die grotendeels door wateringen en dijken zijn bepaald.

De rechte lijnen aan de noord- en zuidkant zijn ‘kunstmatige’ grenzen in het duingebied. Op deze kaart uit 1867 ontbreekt de oude grens tussen Castricum en Bakkum vanwege het eerder samenvoegen van beide gemeenten. Deze is nu lichtgroen ingetekend.

Waarom en hoe meet de overheid een gemeentelijk grondgebied?

Om een gemeente te kunnen opmeten moet duidelijk zijn wat tot het grondgebied van de gemeente behoort. Het opmeten was noodzakelijk ten behoeve van het kadaster om met ingang van 1 oktober 1832 grondbelasting met enige precisie te kunnen innen.
Reeds in 1816 werd gestart met het verkennen en meten van de gronden en grenzen. Eén jaar vóór de daadwerkelijke opmeting werd een landmeter aangewezen die met de grensbepaling en de geschillen daaromtrent werd belast. In Castricum was dat J.J. Nautz, landmeter van de 1e klasse, zoals we kunnen lezen op het verzamelplan tevens de kadasterkaart van 1821. Vervolgens werd met de burgemeester de gehele omtrek van de gemeente langs gewandeld en werd een Proces Verbaal ter vastlegging opgemaakt.

Hoe en wanneer zijn de gemeentegrenzen bepaald?

Bij het opmeten van het grondgebied is natuurlijk gebruik gemaakt van de bestaande grenzen die vaak waren bepaald door waterwegen, dijken, wegen en gebouwen zoals kerktorens en molens of markante bomen. In Bakkum en Castricum is in de volgende gevallen water als grens gebruikt: Schulpvaart, Nellenbeeck, Baccumer Togt en De Dye. Dijken zijn als grens vastgesteld in het geval van de Braeckersdyc, Maer- of Coorendyck en in het verlengde de Heemsteder Dyck. Ook veldnamen geven grenzen aan zoals ‘Aan de banscheiding’ en ‘Zuiderschei’.

In de duinen wijzen namen van duinpaden op grenzen: Scheilaan (het schei van Bakkum met Egmond-Binnen), Grensweg (een pad ten zuiden van het Watervlak is de grens met het Heemskerker Duin) en het Noorder Scheyt (geen weg maar een vallei bij de noordgrens van het Heemskerkerduin). De laatste staat aangegeven in 1680 op een kaart van Uitwaterende Sluizen. Er was toen dus al een grens vastgesteld.
De grenzen in de duinen zijn moeilijk vast te stellen, omdat zij in de ‘woeste gronden’ van Castricum en Bakkum liggen. In gebieden waar geen natuurlijke grenzen lagen, werd vaak gebruik gemaakt van puntobjecten. In het geval van het duingebied lijkt er gebruik gemaakt te zijn van de torens van Ter Coulster (Heiloo), Oude kerk Zuidkerkenlaan (Limmen), Oude kerk Dieloftslaantje (Akersloot), Oude kerk Castricummerweg (Uitgeest) en Oude kerk Dorpsstaat, tegenwoordig Kerkpad (Castricum). De toren van Ter Coulster is gesloopt in 1788.

Tot op heden is van de wijze van grensbepalen in het duin geen vastlegging in archieven gevonden. Mogelijk liggen die in geschriften van de landeigenaren van destijds, zoals de heren Boreel, Barnaart, Deutz van Assendelft, Gevers, Marquette en weduwe Tinne van Egmond. De grenzen zijn waarschijnlijk ouder dan begin 19e eeuw. Zo is op de kaart Afbeeldingh van ‘t Graafschap van Egmont mitsgaders een gedeelte van de Heerlijkheid van Wimmenum alsmede van de Heerlijkheid Heijlo. Gecopieerd door mij Cornelis Joan Stellingwerff naar een kaart van Jan Dirksz. Zoutman uit 1665 de rechte grens tussen Egmond en Bakkum al zichtbaar. Op de kaart van Johannes Dou uit 1660 zijn reeds rechte grenzen aangegeven tussen Egmond en Bakkum en tussen Bakkum en Castricum.

De duingrenzen

Door een liniaal langs de rechte duingrenzen te leggen kom je onherroepelijk in het achterland uit op torens. Zou dat de sleutel zijn tot hoe de grenzen zijn bepaald? Uitleg


Jaarboek 41, pagina 77

van hoe dat gegaan kan zijn wordt hieronder gegeven per kleur. De foto is afkomstig van Google Earth.

Kaart Google Earth.
Kaart Google Earth.

Geel:

Grens Egmond en Bakkum

Eerst is een punt op het duin gekozen. Dit punt komt tot stand als je een lijn tekent die ontstaat als je de kerktorens van Akersloot en Limmen in één lijn ziet.
Vanaf dit punt op het duin (de zee lag wat westelijker in die tijd) is een lijn getrokken naar de toren van Ter Coulster (of Ypestein) in Heiloo.
Het witte deel in de gele lijn is de oude en huidige grens in het duin. Op de grens loopt deels een pad, toepasselijk genaamd Scheilaan. Het was tevens de limietscheiding van de gemeenten Bakkum en Egmond en van de grondgebieden in de duinen van de Heer Barnaart Jacz. en Mevrouw de Weduwe Tinne van Egmond.

Rood

Grens Bakkum en Castricum

Ter bepaling van een punt op het duin is gekozen voor een lijn die ontstaat als je de kerktorens van Uitgeest en Castricum in één lijn ziet.
Vanaf dit punt op het duin is een lijn getrokken naar de kerktoren van Akersloot.
Het witte deel in de rode lijn is de grens in het duin. Op de grens lag het Halve Galgvlak, waar zich nu de open vlakte bij de Grote Veldweg op camping Bakkum bevindt. Castricum en Bakkum deden samen met één galg. Op oude kaarten wordt deze plaats ’t Gereght genoemd.
De limietscheiding tussen het grondbezit van de Heer Barnaart en de Heer Boreel volgde niet geheel deze grens. Die grens volgde meer het Glops, een pad waar nu ongeveer de huidige Zeeweg ligt.
De grens tussen Bakkum en Castricum is met de fusie van deze gemeenten in 1812 op decreet van Napoleon opgeheven.


Blauw

Grens Castricum en Heemskerk

Ter bepaling van een punt op het duin is gekozen voor een hulplijn die ontstaat als je de kerktorens van Akersloot en Castricum in één lijn ziet.
Vanaf dit punt op het duin is een lijn getrokken naar de kerktoren van Uitgeest.
Het witte deel in de blauwe lijn is de grens in het duin.

Tot slot

In dit artikel is getracht een verklaring te geven voor de rechte grenzen in het duingebied. Het inzetten van torens is een stabiele factor om een grens te bepalen. Opvallend is dat de lijnen met behulp van Google Earth elkaar tegenwoordig niet in het duin kruisen, maar in zee. De oorzaak hiervan is de kustafslag. De duintop van destijds bestaat niet meer. De duingrenzen zijn ouder dan 350 jaar, maar niet ouder dan de toenmalige kerktorens.

Rino Zonneveld

Bronnen:

5 september 2016

Bijzondere samenwerking

Dappere deelnemers aan de excursie met Oer-IJ gids Peter van Eerden Foto : Lia Vriend

De Stichting Oer-IJ en de werkgroep Oud-Castricum hebben de handen ineen geslagen: zondag 4 september kwam het tot een unieke vorm van samenwerking. In het kader van ‘De maand van de geschiedenis’ staat de open dag van Oud-Castricum deze en komende maand in het teken van ‘Grenzen’. In een fraaie expositie in ‘De Duynkant’ wordt dit thema vanuit meerdere invalshoeken benaderd en zichtbaar gemaakt.

Dappere deelnemers aan de excursie met Oer-IJ gids Peter van Eerden Foto : Lia Vriend
Dappere deelnemers aan de excursie met Oer-IJ gids Peter van Eerden
Foto : Lia Vriend