Op een open dag komt er vaak iemandde Duynkant binnen met een schenking. Meestal een alledaags voorwerp, maar soms ligt er iets op tafel dat je stil maakt en dan hoort daar een verhaal over erfgoed bij.
Wat is een strijkglas?
Een strijkglas is de voorloper van het strijkijzer. Het zijn bollen van glas die aan de onderzijde een afgeplatte vorm hebben. De bollen zijn meestal gemaakt van massief groen, bruin of zwart glas.
Soms vindt iemand op de bovenzijde van de bol een verticale glazen steel als handvat. De overgang van steel naar bol kan met een glasdraad verstevigd zijn. Door de breekbaarheid zijn vondsten van strijkglazen mét steel zeldzaam. Strijkglazen staan ook bekend onder de naam glans- of grittelstenen of in het Duits een Gnidelstein, Plättstein of Glattstein of in het Engels een slickstone.
Waar werd een strijkglas voor gebruikt en hoe?
De ronde onderzijde van het glas is de strijkzijde. Uit glazen gevonden bij Vikinggraven blijkt dat de strijkstenen vanaf de 7e eeuw in gebruik zijn. Bekend is dat de Vikingen bijenwas op hun wollen kleding aanbrachten en dit met een strijkglas inwreven. Door de wrijvingswarmte werd de was min of meer vloeibaar en kon in de wollen stof trekken. Zo werd de jas wind- en waterdicht. Een heuse ‘wax-coat’ dus.
De functie van het glas veranderde door de eeuwen heen. De meest gehoorde verklaring is dat men er vroeger kleren mee streek. Denk maar aan de welvarende mannen en vrouwen uit de 16e en 17e eeuw met die prachtige witte linnen plooikragen. Strijkglazen worden niet verhit, misschien licht verwarmd. Het strijkglas wordt met beide handen op het te strijken oppervlak gedrukt en heen en weer gewreven. Het dient vooral voor het glanzend en glad maken van kleine kledingstukken zoals mutsen, kragen en manchetten, geborduurde stukken en sitsen, waarbij het net zolang over de vochtige stof wordt gestreken tot deze glanst.
Een andere uitleg is dat het bij de productie van stoffen gebruikt is om de oneffenheden glad te strijken. Ook zouden ze gebruikt zijn om korrelige stoffen, zoals verfpigmenten of geneesmiddelen glad te maken en dan had het de functie van wrijfsteen of vijzel.
Waar glas niet voorhanden was gebruikte men naast de glazen bollen ook ronde wrijfstenen of houten bollen gebruikt. Het strijkglas geldt als een vroege voorloper van het strijkijzer.
Waar werden ze gebruikt en gevonden en hoe oud is ons object?
Archeologen hebben er 103 gevonden in Haithabu (Schleswig, Duitsland). Met name in Vikinggraven van vrouwen zijn strijkglazen met steel gevonden. Ze dateren van de 7e tot de 11e eeuw. In Nederland zijn met name op Marken tot in de 20e eeuw strijkglazen gebruikt. Op Marken noemde men het ‘likstenen’. Daarna zag men er wel ‘gelikt’ uit.
Hieronder een korte opsomming van strijkglazen die in Nederland zijn gevonden. De vijfendertig Nederlandse exemplaren uit de vroege middeleeuwen, vooral 7e en 8e eeuw, zijn gevonden in Zeeland, Groningen en langs de grote rivieren als Maas, Rijn en IJssel. In de volle middeleeuwen worden er vijfentwintig glazen gevonden, daterend van de 10e tot 13e eeuw, in vindplaatsen Midden- en Zuid-Nederland. In de late middeleeuwen, 14e en 15e eeuw, lijkt het gebruik uit de mode en zijn er maar acht glazen gevonden verspreid over Nederland. Uit de post-middeleeuwen, 16e en 17e eeuw, komen 34 glazen en vooral rond Den Haag en Delft, Amsterdam, Utrecht, Zutphen, etc. Het gebruik richt zich dan blijkbaar vooral op de mode met de zgn. molensteenkragen.
Dichter bij huis in Noord-Holland
Een Castricums strijkglas is in 1972 bij een opgraving aan de Walstro/Kemphaan gevonden. Het was een half strijkglas en lag in een huisplattegrond met 13e eeuwse context. Het is geregistreerd onder nummer 30-1-5. De diameter van het glas is 7,5 cm, de hoogte in het midden 3 cm en aan de zijkant 2 cm. De bovenzijde is bol, de randen zijn afgerond en de onderzijde is vrij vlak met in het midden een uitholling. De kern van het strijkglas is gaaf, echter de buitenzijde is aan het verschilferen.
Om de glazen in de tijd te plaatsen is op de eerste plaats de context van de opgraving belangrijk. Daarnaast blijken er tabellen te bestaan met afmetingen van de gevonden glazen. En hoe oud is het strijkglas van de schenking?
| Periode | diameter | hoogte | Noord-Hollandse vindplaatsen |
| Vroege ME | 6,2 – 10,4 cm | 3,2 – 4,5 cm | 1 in Medemblik |
| Volle ME | 6,2 – 9,2 cm | 2,5 – 4,4 cm | 1 in Haarlem en 3 in Diemen |
| Late ME | 6,5 – 8,3 cm | 1,8 – 3,3 cm | 1 in Oud-Diemen |
| Post ME | 6,3 – 9,1 cm | 2,5 – 4 cm | 1 op Texel, 1 in Hoorn en 15 in Amsterdam |
Wat is de ouderdom van het strijkglas dat aan Oud-Castricum geschonken is? Het glas is door timmerman Rob Noordover tijdens verbouwingswerkzaamheden gevonden op de zolder van de woning van familie Vlottes aan het Nieuwland in Uitgeest. Onbekend is hoe de familie aan het strijkglas kwam.
De diameter is 9,9 cm en de hoogte 4,9 cm. Daarmee valt het in de range van de vroege Middeleeuwen. Het betekent voor onze regio dat in het rijtje Noord-Hollandse vindplaatsen Castricum en Uitgeest toegevoegd kunnen worden.
Bibliografie:
- Kreyger, F. de (2010-2011). Strijkglazen in de Lage Landen. Gent: Universiteit Gent.
- Mooij, E. (1980). 13e eeuwse bewoningssporen in Noord-End, Jaarboek p. 19-23. Castricum: Oud-Castricum.
- https://www.archeologiedordrecht.nl/vondsten-verhalen/archeotopstukdordt/kunststukje-van-de-week/strijkglazen
- https://www.hethistorischgebruiksglas.nl/strijkglas-of-strijksteen
